Vì sao Việt Nam vẫn cân nhắc mua thêm Yak-130M dù dòng máy bay này liên tiếp gặp nạn?

 Trong chưa đầy hai năm, Không quân Nhân dân Việt Nam đã ghi nhận hai vụ tai nạn liên quan đến máy bay huấn luyện Yak-130. Giữa lúc dư luận còn chưa hết băn khoăn, thông tin về khả năng Việt Nam đặt mua thêm 18 chiếc Yak-130M — phiên bản nâng cấp mới chỉ hoàn thành các đợt bay thử nghiệm gần đây — lại thu hút sự chú ý lớn từ cộng đồng quan tâm đến quốc phòng. Câu hỏi đặt ra: đây có phải là một quyết định mạo hiểm?

Hai vụ tai nạn trong chưa đầy hai năm

Vụ việc đầu tiên xảy ra vào sáng 6/11/2024. Chiếc Yak-130 mang số hiệu 2101, thuộc Trung đoàn Không quân 940 (Trường Sĩ quan Không quân), gặp sự cố trong lúc huấn luyện. Khoảng 10 giờ 51 phút, hai phi công buộc phải nhảy dù tại khu vực rừng núi huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định. Lực lượng chức năng đã huy động 82 cán bộ chiến sĩ cùng 60 dân quân tham gia tìm kiếm cứu nạn. Hai ngày sau, xác máy bay được tìm thấy tại Vườn Quốc gia Yok Đôn, Đắk Lắk. Sau đó, hai phi công liên quan — Đại tá Nguyễn Văn Sơn và Thượng tá Nguyễn Hồng Quân — được Chủ tịch nước tặng thưởng Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Ba vì đã xử lý tình huống, đảm bảo an toàn.

Vụ thứ hai xảy ra vào sáng 28/1/2026, chỉ hơn một năm sau vụ đầu. Máy bay cất cánh lúc 7 giờ 27 phút từ sân bay của Trung đoàn 940 để thực hiện bài diễn tập theo kế hoạch, nhưng chỉ 17 phút sau đó thì mất liên lạc. Phi công điều khiển, Trung úy Đinh Thành Trung, không thể khắc phục sự cố và buộc phải nhảy dù. Máy bay sau đó đâm vào núi Hòn Vinh, khu vực Đông Hòa, tỉnh Đắk Lắk. Theo Bộ Quốc phòng, vụ việc không gây thiệt hại về người hay công trình dân sự; phi công được đưa vào bệnh viện trong tình trạng sức khỏe ổn định. Hộp đen của máy bay đã được thu hồi để phục vụ điều tra nguyên nhân.

Đáng chú ý, một số ý kiến từ giới quan sát quân sự quốc tế, trong đó có chuyên gia phía Ukraine, từng nhận định Yak-130 là một trong những dòng máy bay huấn luyện dễ gặp sự cố, với nguyên nhân được cho là liên quan đến động cơ AI-222-25 — vốn nguyên bản do Ukraine sản xuất. Sau khi chuỗi cung ứng từ Ukraine bị cắt đứt do xung đột, phía Nga được cho là đã phải tự sản xuất động cơ mà không có giấy phép gốc. Đây là nhận định từ một bên trong cuộc xung đột, chưa được xác nhận độc lập, và đến nay Bộ Quốc phòng Việt Nam chưa công bố kết luận chính thức về nguyên nhân của cả hai vụ tai nạn.

Vì sao Việt Nam vẫn kiên định với Yak-130M?

Nhìn từ góc độ chiến lược, việc tiếp tục gắn bó với nền tảng Yak-130 — thậm chí mở rộng quy mô — có những cơ sở hợp lý.

Thứ nhất là chi phí chuyển đổi. Trung đoàn 940 đã vận hành Yak-130 từ cuối năm 2021, với đội ngũ kỹ thuật, hạ tầng bảo trì và quy trình huấn luyện đã được xây dựng sẵn. Yak-130M giữ nguyên khung thân và động cơ cơ bản so với phiên bản gốc, nghĩa là không cần đào tạo lại từ đầu hay xây dựng mới toàn bộ hạ tầng mặt đất — điều sẽ tốn kém hơn nhiều nếu chuyển sang một dòng máy bay hoàn toàn khác.

Thứ hai, gói nâng cấp M không phải một thiết kế hoàn toàn mới mà dựa trên nền tảng đã qua kiểm chứng nhiều năm. Yak-130 tiêu chuẩn đã có hơn hai thập kỷ vận hành, với hơn 200 chiếc được Nga xuất xưởng, phục vụ tại 7 quốc gia. Yak-130M chủ yếu thay đổi ở hệ thống điện tử, radar và vũ khí, không tái thiết kế khí động học hay động cơ từ đầu — mức độ rủi ro kỹ thuật vì thế được đánh giá thấp hơn so với việc đưa vào biên chế một mẫu máy bay hoàn toàn mới.

Bài học từ chiến trường Ukraine

Một yếu tố khác đáng chú ý là xu hướng tác chiến chống UAV giá rẻ, số lượng lớn — hiện tượng đang trở nên phổ biến kể từ khi xung đột Nga – Ukraine nổ ra. Việc sử dụng tiêm kích đắt tiền như Su-30, Su-35 để đánh chặn UAV giá vài nghìn đô-la bị coi là bài toán kinh tế bất hợp lý.

Từ thực tế đó, giới quân sự Nga bắt đầu định vị lại vai trò của Yak-130M. Thiếu tướng Vladimir Popov, phi công công huân Nga, từng nhận định các máy bay như Yak-130M có thể đối phó với UAV — mối đe dọa chính trong xung đột hiện đại — kể cả khi đối phương triển khai theo bầy đàn. Theo giới thiệu từ phía Nga, Yak-130M có thể trang bị tên lửa không đối không tầm xa như R-77-1, tầm bắn tới 100km, phù hợp để đánh chặn UAV hoặc mục tiêu bay thấp, bay chậm. Máy bay còn được bổ sung hệ thống phòng vệ President-S130 — gồm thiết bị cảnh báo bị chiếu xạ, gây nhiễu chủ động và mồi bẫy — cùng tổ hợp liên lạc KSS-130 giúp chia sẻ dữ liệu với các tiêm kích hạng nặng khác.

Tuy nhiên, cần nói rõ: hiện chưa có xác nhận công khai, độc lập nào cho thấy Yak-130 hay Yak-130M đã thực chiến trực tiếp để đánh chặn các đợt UAV tầm xa mà Ukraine phóng từ khu vực Kyiv. Những gì được công bố đến nay chủ yếu là định hướng thiết kế và tuyên bố năng lực từ phía Nga — tức là Yak-130M được phát triển với mục tiêu đảm nhận vai trò chống UAV, chứ chưa có "hồ sơ thành tích" đã được kiểm chứng trên chiến trường thực tế. Đây là điểm quan trọng cần phân biệt giữa năng lực được quảng bá và năng lực đã được chứng minh.

Dù vậy, logic phía sau vẫn đáng để các quốc gia khác, trong đó có Việt Nam, cân nhắc. Trong bối cảnh mối đe dọa từ UAV giá rẻ, số lượng lớn ngày càng phổ biến trên toàn cầu, một loại máy bay vừa đảm nhận vai trò huấn luyện, vừa có thể đóng vai trò phòng thủ chi phí thấp trước UAV, phản ánh một xu hướng chiến lược có cơ sở, chứ không đơn thuần là sự gắn bó cảm tính với một dòng máy bay quen thuộc.

Một lựa chọn mạo hiểm hay một phép tính chiến lược?

Câu trả lời không đơn giản là có hoặc không.

Về mặt an toàn ngắn hạn, hai vụ tai nạn trong chưa đầy hai năm là điều đáng lo ngại, và dư luận có quyền đặt câu hỏi về độ tin cậy của dòng máy bay này. Nguyên nhân cụ thể của cả hai vụ việc vẫn đang chờ kết luận điều tra chính thức — thông tin cần được công khai minh bạch.

Về mặt chiến lược dài hạn, việc tiếp tục đầu tư vào nền tảng Yak-130/Yak-130M có cơ sở hợp lý: tận dụng hạ tầng và kinh nghiệm vận hành sẵn có, bắt kịp xu hướng "chiến đấu cơ giá rẻ chống UAV" đang được nhiều quân đội trên thế giới quan tâm, đồng thời tránh phải xây dựng lại từ đầu một hệ sinh thái huấn luyện hoàn toàn mới.

Điều quan trọng nhất có lẽ không nằm ở việc có nên mua thêm Yak-130M hay không, mà ở việc quá trình điều tra nguyên nhân hai vụ tai nạn cần được thực hiện nghiêm túc và minh bạch, cùng với đó là mọi vấn đề kỹ thuật được phát hiện phải được khắc phục triệt để trước khi mở rộng quy mô đội bay. Đó mới là điều kiện tiên quyết để một quyết định mua sắm quốc phòng — dù có cơ sở chiến lược vững chắc đến đâu — thực sự trở thành một bước đi khôn ngoan, thay vì một canh bạc.